مفهوم شهید و شهادت در رمان های دفاع مقدس

آمیختگی فرهنگ دینی و روحیه مقاومت و همت مردمی در برابر متجاوزان، شکلی از جنگ را پدید آورد که شاید کمتر شباهتی به جنگ های دیگر جهان پیدا می کرد. فرهنگ شیعی و علوی متأثر از وقایع تاریخی بویژه عاشورا، جوهره خاصی به این جنگ بخشید و آن «فرهنگ شهادت» بود.

در طول جنگ تحمیلی رزمندگان در میدان نبرد، تنها یک جنگاور کارزار محسوب نمی شدند. برای آنها جنگ و میدان نبرد وسیله ای بود برای مبارزه و ستیز با نفس. آنها به جنگ نمی رفتند که از طریق آن به گسترش جغرافیای طبیعی و یا برتری نظامی برسند، بلکه از طریق جنگ به جهاد اکبر می رفتند. در مبانی عرفان اسلامی مفاهیمی چون جهاد اصغر و جهاد اکبر آمده است. در تلقی عرفانی، عارف کسی است که در جهاد اکبر به مبارزه با نفس مشغول باشد. از همین رو است که جنگ برای دین مورد استقبال اهل عرفان بوده است. تمنای شهادت نوعی جهاد و مبارزه با نفس است. در این باور شکست و پیروزی دیگر آن مفهوم متعارف را ندارد، بلکه برای جهادگر، شهادت پلی است به سوی پیروزی و جاده ای است که او را به لقای پروردگار می رساند. او همواره مشغول نبرد در دو محور است. نبرد با دشمن که خاکش را اشغال کرده و ستیز با نفس، نفسی که او را از خدا دور می کند. البته تمنای کشته شدن در راه باورها پیشینه ای روشن در تاریخ مقاومت ملل دیگر هم دارد.

«گاستون بوتون» در کتاب «جامعه شناسی جنگ» درباره خلبان های جوان داوطب ژاپنی می گوید که «شب هنگام پیش از انجام مأموریت انتحاری در مراسم عزاداری شرکت می کردند. با پوشیدن لباس سفید به نشانه عزاداری به گونه ای نمادین خود را از علایق دنیوی پاک می کردند و بعد با پرواز بر فراز کشتی های امریکایی و سقوط بر روی آنها با مرگ خود به دشمن ضربه می زدند.» این تمنای مرگ نوعی ایثار و فداکاری فردی برای میهن و سرکوب دشمن تلقی می شود و با باور شیعی در مبارزه با نفس و جهاد دینی تفاوت بسیار دارد.

«اریک بوتول» پژوهشگر فرانسوی در مقاله ای با عنوان «شهادت در ادبیات جنگ ایران» ضمن بررسی مفهوم شهادت از دیدگاه رزمندگان ایرانی و تحلیل جامعه شناسانه آن می گوید: «شهادت ایرانی آن گونه که در ادبیات جنگ هویدا است، حتی اگر به گونه ای انکارناپذیر بر زمینه فرهنگی شیعه تکیه داشته باشد، آن را در معنایی بسیار مدرن تعبیر می کند تا از تحول سریع و دردناک جامعه ایران معاصر سخن بگوید.»

در طول سال های جنگ تحمیلی هم بارها و بارها رویدادهایی خارق العاده و شهادت طلبانه رخ داده است. اما ریشه شهادت طلبی در فرهنگ اسلامی شیعی مفهومی به مراتب عمیق تر و ماندگارتر دارد. فلسفه شهادت، آموزه های سیره امام حسین(ع) و مرگ آهی معصومین(ع) در انتخاب این راه مبنای تعالیم دینی و اخلاقی شیعیان است؛ آموزه هایی که ریشه در ایمان ابراهیمی دارد. بوتون در کتاب «جامعه شناسی جنگ» از آن به عنون قربانی ابراهیمی نام می برد که «مبنای تایید متعالی یک سیاست» قرار می گیرد.

از حیث نوع نگاه داستان نویسان به جنگ، می توان داستان های جنگ را به سه گروه تقسیم کرد. در بخشی از داستان های جنگ، خواننده تنها با نمایشی از زشتی های جنگ رو به رو می شود. تصویر یکسر سیاه، تاریک و نکبت بار. در بخشی دیگر از داستان های جنگ، تنها روی دیگر سکه جنگ دیده می شود. یعنی ایثار، گذشت، مقاومت مردمی. و شاید در گروه سوم بتوان آثاری را ذکر کرد که ترکیبی از دو گرایش قبل است. یعنی تلخی های جنگ باز گفته می شود و هم جان فشانی ها و مقاومت ها. در نگاه نخست، کشته شدن در جنگ، مرگ اسفبار و دلخراش و جبران ناپذیر است. از این نمونه می توان به آثاری اشاره کرد که جنگ به جای اینکه در میدان نبرد روایت شود در کوچه پس کوچه ها و خیابان های شهر، در سیمای بمباران ها و نابسامانی ها به نماش گذاشته می شود. اگر شخصیتی هم در میدان نبرد کشته می شود، انگیزه ای برای رفتن به جنگ ندارد، یا ظاهراً به اجبار به جنگ فرستاده شده و یا بهانه ای غیر از انگیزه های داوطلبانه معنوی دارد. مثلاً در رمان «آداب زیارت» نوشته تقی مدرسی، مهرداد رازی برای دیدن بین النهرین و خرابی های بابل به جبهه می رود و به شهادت می رسد و یا خلبان جوانی که در رمان «ناگهان سیلاب» نوشته سحابی به انگیزه ارتقای درجه به جنگ می رود و کشته می شود. و یا بهمن، شخصیت رمان گیسو، نوشته قاضی ربیحاوی به جبران خطاها و فرار از گناه به جبهه می رود. در این گونه داستان ها کشته شدن آدم هایی که اغلب انگیزه ای برای جنگ و حتی مقاومت ندارند، بیشتر قربانی های جنگ محسوب می شوند تا قهرمان های نبردهای ملی و مذهبی.

در آثار گروهی دیگری از نویسندگان، مرگ در جنگ نوعی انتخاب آگاهانه و داوطلبانه به حساب می آید؛ مرگی که باعث رستگاری او و رهایی دیگر انسانی می شود.این دسته آثار را می توان به گونه های دیگر هم طبقه بندی کرد:

 الف)- شهادت، محور اصلی داستان از 37 اثر مورد بررسی در این پژوهش محور اصلی 23 رمان مسأله شهادت است. به شکلی که طرح داستانی این آثار بر محور زندگی یک رزمنده است و در نهایت با شهادت او، اثر پایان می پذیرد. از جمله این آثار می توان به رمان «سرود اروند» نوشته منیژه آرمین اشاره کرد. اکبر که درگیر مسایل سیاسی است، اما با آغاز جنگ به صف رزمندگان می پیوندد و در یک مصاف مردانه به شهادت می رسد. یا در رمان «مادر، شهادت فرزندت مبارک» نوشته فهیمه خدا دوست هم محسن داوطلبانه به جنگ می رود و به شهادت می رسد. در رمان «فقط به زمین نگاه کن» از محمدرضا کاتب، رزمنده ایرانی که در اسارت مورد بازجوی قرار می گیرد، مقاومت می کند و در نهایت تیرباران می شود. در رمان «نخل های بی سر» نوشته قاسمعلی فراست هم ناصر شخصیت اصلی که غم شهادت نزدیکان خود را در هم دارد، در جنگ به شهادت می رسد. در این خصوص می توان به آثار دیگری چون «طالع بازیافته» نوشته مسعود شکویی، «ترکه های درخت آلبالو» نوشته اکبر خلیلی، «آینه شکسته» نوشته هما کلهری و ... اشاره کرد.

 ب)- شهید، موضوع فرعی رمان از تعداد 37 اثر مورد بررسی، در 32 اثر حتماً در آن یک یا چند تن از شخصیت های فرعی در جنگ به شهادت می رسند. در این گونه آثار حضور شخصیت فرعی زمینه پر رنگ شدن موضوع را برعهده دارد. رمان هایی چون «فراسوی ستیزها» نوشته کوروش صفایی، «چشم های اشک آلود» نوشته جلیل پور، «زمین سوخته» احمد محمود، «چشمانم زنده است» هادی خرمالی.

 ج)- تاثیر شهید بر شخصیت های دیگر یکی دیگر از جلوه های مفهوم شهادت، در تاثیر معنوی شهید که در بازماندگان قابل بررسی است رویکرد عارفانه رزمنده نسبت به دنیا و پیرامونش و در نهایت تاثیر شهادتش در افراد نزدیک به او است. گاهی این تاثیر به شکل تحول یک شخصیت اتفاق می افتد، مثل رمان عروج از ناصر ایرانی که در آن شهادت حسین، کاپیتان تیم محل بر اهل فامیل و اطرافیان تاثیر می گذارد، خصوصاً بر دوست صمیمی اش مهدی که در نهایت باعث می شود او هم به جبهه برود. در اغلب این داستان ها شهادت یک فرد نه تنها دیگران را از جنگ باز نمی دارد، بلکه به عنوان الگویی اخلاقی و رفتاری مورد تأسی قرار می گیرد. جای خای او در جبهه خیلی زود توسط دوستان و نزدیکانش پر می شود تا راه او ادامه داده شود. در رمان «زمین سوخته» احمد محمود، شهادت برادر خالد در بمباران شهری، نوعی تأثیر روحی ایجاد می کند. راوی نعش برادر شهید را در گورستان بر دوش می گیرد. حتی اگر این تأثیر در یک احساس غیرارادی هم باشد، تکان دهنده و نمایشی است. در رمان «او را دیدم زیبا شدم» نوشته شیوا ارسطویی، دختری به نام شهرزاد برای استفاده از سهمیه رزمندگان در کنکور دانشگاه به امدادگری رزمندگان می رود. با رزمنده مجروحی به نام ابوطالب که جانباز با درصد بالا است آشنا می شود. شهرزاد عاشق او می شود. ابوطالب شهید می شود و شهرزاد کاملاً متحول می شود. در این گونه آثار، شهید با شهادت خود جلوه ای از جهاد با نفس و ایثار را به نمایش می گذارد. و بعد از او هم رایحه ای به جا می ماند که مشام بازماندگانش را معطر می سازد.

 د)- شهادت و تاثیر آن در خانواده برخی داستان ها بر محور زندگی خانواده پس از شهادت یکی از اعضا بازگو می شود. فقدان یک عضو در خانواده که اغلب پدر یا پسر هستند، خانواده را دچار مشکلات روحی و احیاناً اقتصادی می کنند. در برخی داستان ها زندگی خانواده شهید باز گفته می شود. صبر و شکیبایی اعضای خانواده در فقدان عزیزشان و احیاناً ناشکیبایی آنها جلوه ای از ارزش است. در رمان «زمین سوخته» احمد محمود، وقتی خالد به پیکر برادر شهیدش می رسد، جسد را روی دوش می اندازد و می دود. اگر چه این عکس العمل غیر ارادی، ناشکیبایی برادری را می رساند، اما تأثیر عاطفی شدید در خواننده به جای می گذارد. در رمان «نخل های بی سر» قاسمعلی فراست هم چگونگی مطلع شدن مادر از شهادت فرزندانش قابل توجه است. یکی از آثاری که موشکافانه به نمایش خانواده در نبود شهید می پردازد، رمان «باغ بلور» نوشته محسن مخملباف است. زن شهیدی به عقد برادر شهید درآمده که خبر اسارت شهید از عراق می رسد و ... در این رمان زندگی چند خانواده رزمنده و شهید و عالیه زنی که شوهر بچه هایش را از دست داده و ... مورد نقد و بررسی قرار می گیرد.

ﻫ)- شهادت و تأثیر آن در دوستان شهید در برخی داستان هایی که محور طرح داستان تحول در آدم است، دیگر چگونگی شهادت شخصیت اصلی و فرعی چندان اهمیت ندارد، تأٍثیری است که در اطرافیان می گذارد. در برخی داستان ها وقتی فردی به شهادت می رسد، افراد دیگری جای او را پر می کنند و شهادت یکی به معنای دعوت دیگران به پایداری، مقاومت و مبارزه است. گاهی هم تنها تأثیر بعد اخلاقی شهید در دوستان او موضوع داستان قرار می گیرد. داستان «بلند آب» از غلامرضا عیدان، روایت عظمت روح بلند سه رزمنده درحال مرگ است. در رمان «طلوع در صبح روز دیگر» نوشته حسین اعرابی، تحول «معقول السلطنه» دستمایه قرار گرفته شده است.

 و)- شهادت در اسارت داستان هایی که درباره اسارتگاه و بازداشتگاه ها نوشته شده است، در واقع بخشی از حوادث پنهان مانده جنگ را باز می گوید. زندگی سخت و طاقت فرسا و شکنجه در اردوگاه ها و نهایتاً به شهادت رسیدن رزمندگان موقعیتی جذاب و پرحادثه در داستان به حساب می آید. در «تنگه زانکوها» نوشته حسین بهزاد، گروهی اسیر می شوند و آرمین زیر شکنجه ها شجاعانه مقاومت می کند و چیزی را لو نمی دهد و بالاخره هم کشته می شود. در داستان «روزهای طولانی» رضا رئیسی هم سرگذشت اسیری باز گفته می شود که شاهد شکنجه و شهادت دوستانش در اسارت بوده است. در رمان «فقط به زمین نگاه کن» نوشته محمدرضا کاتب، سرگرد عراقی با شکنجه کردن اسرای ایرانی قصد گرفتن اخبار نظامی دارد. نوجوانی اسیر زیر شکنجه مقاومت می کند و بعد پیرمرد اسیری می آید و در نهایت سرگرد عراقی دستور اعدام او را می دهد. در این آثار، شهادت مظلومانه رزمندگان در اسارتگاه ها نشان داده می شود؛ شهادت سخت و قهرمانانه

ز)- شهید مفقودالاثر تراژیک ترین طرح های داستان های جنگ، روایت انتظار بی پایان بازگشت رزمنده ای است که هرگز باز نمی گردد. انتظاری بی فرجام، شهیدی بی مزار، جلوه ای ماندگار از حماسه ای فراموش نشدنی. در رمان «زن، جنگ، امید» نوشته احمد جانه، داستان زنی که شوهر و برادرش در جنگ ناپدید شده اند، باز گفته می شود. در رمان «زیر درخت آلبالو» احمد اکبری، قصه مفقودالاثر شدن نادر را همسرش باز می گوید. بی شک در این مختصر نمی توان به درستی انعکاس این مفهوم را در داستان های جنگ باز گفت. این مختصر تنها فتح بابی خواهد بود برای پژوهشی جدی در مفهوم شهادت در ادبیات داستان جنگ.امید که در نوشته های دیگر این مفاهیم به روشنی درک و دریافت شود.

شعر صفحه نیستان

محمدرضا احمدی فر

دنبال رد پای تو می‌گردم، اینجا در سکوت ملال‌انگیز

در سایه‌های سرد فراموشی، در دفتر ورق ورق پاییز

در کوچه ای که نام تو بر آن نیست، می‌گردم و به یاد تو می‌گریم

می‌گریم و به یاد تو می‌خوانم، آوازهای ابری باران‌خیز

پیشانی بلند تو را خواندم، آواز عاشقان شهادت بود

بعد از تو در حصار زمان گم شد، این نغمه‌ی غریب غرور‌آمیز

آن شب که شوق رفتن تو گل کرد، آغوشم از شمیم تو دریا شد

آن شب جنون به بدرقه‌ات آمد، با نغمه‌های شرقی شورانگیز

روی دلم زداغ تو یک کوه است، کوهی که سنگ آن همه اندوه است

برخیز و کوه را زدلم بردار، برخیز، ای شکوه دلم، برخیز !

/ 14 نظر / 145 بازدید
نمایش نظرات قبلی
بازاریاب

دوست عزیز سلام اگر تمایل دارید مدیریت قوی تری بر وبلاگ خود داشته باشید،امکانات بیشتری به مخاطبین خود ارائه نمایید و یا یک گام بزرگ برای ورود به دنیای وب مستران بردارید ما توصیه می کنیم همین امروز از امکانات رایگان ارائه شده توسط تیم اندیشه ی برتر نهایت بهره را ببرید و با تبدیل وبلاگ خود به وب سایت خواسته های خود را محقق کنید. هم اکنون اقدام کنید و از امکانات دامین و هاست رایگان برخوردار شوید http://designer.moshakhasat.com همچنین در صورتی که تمایل دارید از طریق وبلاگ خود کسب درآمد کنید آدرس زیر را نیز حتما ملاحظه بفرمایید http://www.moshakhasat.com/index.php?route=information/information&information_id=9 با تشکر 1345420621.35

موفقیت در کمین شماست

امروز گامی برای موفقیت برداشته اید؟ مجموعه ی آموزشی سریع خوانی همراه با نرم افزار ارائه شده توسط استاد بزرگ کتاب خوانی جهان مجموعه ی 7 راز بزرگ انگیزه مجموعه ی آموزشی استفاده از قدرت حافظه مجموعه ی آموزشی استفاده بهینه از شرایط بد و بدشانسی ها مجموعه ی آموزشی تفکر تحول برانگیز مجموعه ی آموزشی تمرکز جادویی مجموعه ی آموزشی راه های اجرایی کسب ثروت مجموعه ی آموزشی مثبت اندیشی و اعتماد به نفس مجموعه ی آموزشی پیروزی در تعاملات روزانه بسته ی آموزشی نکات طلایی برای موفقیت دانشجویان بسته ی آموزشی نکات طلایی در صحبت کردن با کودکان زود دیر می شود 1041969157

فعالان سایبری

باسلام واحترام وبلاگ نویس محترم ثبت نام نخستین جشنواره فعالان سایبری ایثار و شهادت آغاز شد .برای ثبت نام به سایت www.isarclub.com مراجعهفرمایید . بخشهای این جشنواره شامل : وبلاگ ، وبسایت ، نرم افزار ، کلیپ و تم تلفن همراه می باشد همراه با جوایزی چون سفر آموزشی به خارج از کشور ، لپ تاپ و جوایز نفیس دیگر

فرید

با عرض سلام و خسته نباشید از ظاهر وبلاگتان این طور به نظر می رسد که برای آن زحمت کشیده اید ما هم می خواهیم شما را در این زمینه یاری برسانیم شما یقینا محدودیت هایی که یک وبلاگ دارد را به خوبی می دانید با این حال بد نیست مجددا آنها را با هم مرور کنیم: وجود یک تبلیغ ناخواسته و نامربوط با محتوای وبلاگ محدودیت در قالب های وبلاگ نداشتن فضای مناسب برای قرار دادن فیلم و عکس و فایل و ... سخت بودن افزودن یک امکان ساده، مانند نظرسنجی،آمارگیر جدید و ... عدم پشتیبانی از امکانات پیشرفته تر با این حال راهی ساده برای حل تمامی این مشکلات وجود دارد تبدیل وبلاگ به سایت به آدرس سایت مراجعه کنید و مراحل را دنبال نمایید و ظرف 24 ساعت از تمامی این مشکلات برای همیشه خلاصی پیدا کنید موفق باشید 982673791

کسب درآمد

سلام دوست عزيز وبلاگ جالبي داري. يه پيشنهاد خوب براي اينکه بتوني از وبلاگت کسب درآمد کني داريم. توضيحات بيشتر تو اين صفحه هست: http://webgar.com/daramad نه وقت گيره نه زحمتي داره. سئوالي داشتي يا نياز به راهنمايي داشتي ايميل بزن يا پيغام بذار در خدمتيم.

بازي انلاين تراوين

با سلام وبلاگ خوبي داري عزيز اگه خواستي بازي انلاين بکني يکسري به سايت ما بزن بازي انلاين تراوين با عضويت رايگان و جوايز هفتگي و سرورهاي قدرتمند

سايت و انجمن عشق سرا عاشقي ....محفلي براي عاشقان (بازگشايي مجدد و دعوت به همکاري)

دوست عزيز سلام سايت و انجمن عشق سرا عاشقي asheghisara.ir بلاخره بعداز چند سال تعطيلي مجددا اغاز به کار کرده است لطفا با حظور گرم خودتان عشق سرا را رونقي دوباره بدهيد لازم به ذکر است که عشق سرا در زمينه گفتگوهاي عاشقانه و درد و دل هاي عاشقانه و خاطرات و داستان و...کلا هر چيزي در زمينه عشق و عاشقي فعاليت مي کند و همچين سايت عشق سرا داراي بخش هاي مانند تالار هاي گفتگو (انجمن ها ) انواع فال و طالع بيني بخش خبر و.... ما براي مديريت انجمن ها به دنبال افراد فعال و علاقمند هستيم اگر شما حس مي کنيد در انجمن هاي عشق سرا مي توانيد مديريت کنيد و مي توانيد روزانه حداقل يک ساعت وقت بگذاريد مي توانيد با ما در تماس باشيد راه هاي تماس با ما در بالاي صفحات سايت و انجمن اعلام شده است با کليک روي لينک تماس با ما asheghisara.ir و همچنين يک خواهش هم از شما عزيز دارم که اگر عشق سرا عاشقي را مناسب ديديد در وبلاگ خود به عشق سرا عاشقي يک لينک يا يک پست براي معرفي عشق سرا عاشقي بدهيد در اخر براي شما ارزوي موفقيت مي کنم. asheghisara.ir با احترام مديريت سايت و انجمن عشق سرا

<<<<<< www.hostexhibition.com

با سلام به شما دوست عزيز : از سايت من ديدن کنيد براي شما يک پيشنهاد خوب دارم تبديل و بلاگ شما به سايت دائمي هاستينگ رايگان هديه ما به شما با من در تماس باشين يا هو اي دي host_iran هاست,هاست رايگان,هاستينگ,فروش هاست,خريد هاست,سرور مجازي,وي پي اس ---------------------------------------------------- يک سايت جديد براي اپلود فايل ها و عکس ها بدون محدوديت مي توانيد عضوش بشين و تا يک ترا بايت فضاي رايگان داشته با شيد تازه در ازاي دانلود هر فايلتون هم و يا معرفي زير گروه که عضو ويزه سايت شوند پول در بيارين و تا روزانه 20 دلار در امد داشته باشين .... براي دانلود از لينک هاتون لينک مستقيم تو وبلاگتون بزاريد و کلي امکانات ديگه دوست داشتين حتما به ما سر بزنيد updap دات کام با تشکر[گل] [گل]